Mula sa Banayaban

Mga Kakatwang Pananaw

Smoke and Mirrors



The grey sea and the long black land;

And the yellow half-moon large and low;

And the startled little waves that leap

In fiery ringlets from their sleep,

As I gain the cove with pushing prow,

And quench its speed i’ the slushy sand.


Then a mile of warm sea-scented beach;

Three fields to cross till a farm appears;

A tap at the pane, the quick sharp scratch

And blue spurt of a lighted match,

And a voice less loud, thro’ its joys and fears,

Than the two hearts beating each to each!

–          Meeting at Night, Robert Browning


The sky bleeds red in the distance as the dying sun sets it aflame. It burns goldenrod, crimson, vermillion and every other hue, named and nameless, among the fickle colors of a million fires. As the shafts of light dash themselves upon this shore, with its white sand afire in the dying light, we sit side-by-side. I feel the wind whip fine sand against my skin, our skins, accompanying the soothing rhapsody of ebbing tide with tactile counterpoint. Sand, reminiscent of the dust that gathers upon the furs of stuffed animals long forgotten and forlorn in rooms locked by grief, and steeped in memory. I bury my hands in earth, further and deeper, lacing my fingers through your shade’s. And I close my eyes as the first stars of eventide fail to appear, steeping me in the shadow of your ghost.

Darkness gathers – tendrils of starless night that bind your gift of sadness. I threw all the others away.

Of all your gifts, the shade of your memory, my ghost of you, is the hardest from which to turn away.


I hear your voice in the ocean’s whisper, in the soft lapping of restless waves upon the hull of my boat. The waxing moon hangs low in the sky, as wordless whispers of the cool night breeze urge my paddling on. Salty are the kisses of sea foam, cold and wet upon my skin as I plunge my oar over and over into the waves and gash it through the darkness of a night sea. Droplets of seawater spurt from her wounds, similar to how pain fans out, like blood from the pull of a knife plunged, from your chest when memories pick at scabs that never heal.

Sticks and stone can break your bones. But words can do much worse.


It was a cold September night, windy yet cloudless; it was a rare time, but its rarity only served as overture to my purposes then. Tinged with the color of parchment aged, the young half- moon hung looming and low whilst the world shivered beneath her gaze. Starless was the sky stained with the deepest black, the endless velvet of hell-borne pitch. Evening was silent save from the rumbling basso profundo of ocean song as the sea draped itself upon the long shore with its cliffs of black rock, in the distance. It was a soothing, yet ominous sound that welled from the ocean’s depths, reminiscent of giants heaving deep within the earth, or of dragons in molten cradles, dreaming of waking.

The sea, for the most part, was sleeping with the world that night even as the night wind blew; few of her countless wings woke to flight. They rode the breeze and flocked to the hull in fiery ringlets, ablaze with the righteous anger that comes when slumber slips away unbidden, like words lost from lips, stolen by the gray moments between seconds.

I rowed forward, plunging my paddle again and again into the sea’s sleeping skin. Like a hungering man cleaving meat, I cut open the waves over, and over. I push the prow forward, making way between the dreaming waves, somniloquent.

The ocean’s heart throbbed upon my palm, with its thousand hues dancing on its surface, and even more at its core, beneath the moon’s silvery gaze. It was soft to the touch, like cloud threads, yet as rough and jagged as a thousand pointed stones that ribbon flesh and cut to the bone. It was wet, the stuff of sudden rain that cuts through a blanket of sunfire. It was tears and seafoam yet it burned with the heat of the furnaces of deep earth. It sang in a chorus of songs – the dark rumbling and heaving of waves, the tenor of whales, the staccato of dolphins, the crackling of far ice, but most especially, the impenetrable silence of dark depths. It throbbed with the life of the sea.

The cove called invitingly from the distance. Bathing in moonlight fair, it spoke of peace and golden dreams that came true. It called, resonating with the heart, and with the hope and anticipation nestled within mine. I made my way to it, slowly, afraid of shattering the tranquil night with haste.

As I moved closer and closer, troops upon troops of sand dashed themselves against my boat’s hull, quenching its speed, sentencing it to stillness.

The sand glowed with the color of once-white paper kissed lightly by age; it crunched beneath my weight as I set my feet upon them along the shore, where the sea flirted with land. It was as a girl dancing at a feast, skirts swirling, stepping forward and back, dipping up and down, eyes twinkling in the warm glow of ambient candlelight.

The long shore was perfumed with the scent of sea salt, and vapor hung heavy in the air, warm and sticky. As I began to walk upon the beach, I occasionally spotted the gray hems of cloud tails, dancing about upon the canvas of deep night.

Sand slowly gave way to grass. Field upon field of greenery greeted my sight as I pressed on. The scent of flowers interlaced with that of rain-soaked soil permeated the air.

As I traversed three seas of weed and mire, mud clung to the soles of my boots like drowning men to a log. I came, at last, to her house upon relieving my boots of the mud which conspired to take them. It was foreboding and regal, lonely and majestic upon the crest of a hill, against a backdrop of glittering velvet accented by moonshine. My heart began to race; the cool night breeze whispered into my ear the terrors that might await. The world slept, against my baser thoughts, as I crept slowly towards her window. It was dark, yet I saw that the curtains subtly kept the wan glow of candlelight – death, our death, prancing about. The time has come.

I brought no light, fearing to wake the world as it slumbered, for I did not wish to consummate my mortality. Cautiously, I set myself beside her window; taking a deep breath, I knocked against it – a quick succession of taps. My heart skipped a beat, when I heard motion from within. The soft creak of a couch undepressing itself, the sound of aged waiting reminiscent of old bones.

Nervously dren ched in chilling sweat, I shuddered and shook as the night wind blew. I brimmed with fear and excitement when I heard the quick scratch of match upon box that heralds the birth of new flame. Its cry was deafening in the silent eve before the seconds lulled it to silence. I could hear the soft pads of bare feet on the wooden floorboards approach the window but only barely behind the deafening pounding of my heart against my chest.

The hinges of the window shrieked as you pushed them open. You looked through the then-glassless opening, and our eyes met. Our flames wavered and flickered in resonance with one another, much like the beating of our hearts. For what seemed an eternity, we were still. Eons passed breathless for me as I looked upon you with longing and joy. My heart stood still for an epoch, not daring to beat lest its vibration dispel the illusion of you I saw before me.

You stepped eagerly from the window and fell, nay, floated into my arms. I caught you, and I buried my head into your hair, and I buried myself in thoughts of you.

We kept our embrace for another million years. The suns died and the stars lost their luster and the seas boiled and barren turned, but we held on, feeling our hearts beat in rhythm with each other’s. We were in love and afraid to let each other go, lest we let the phantasmagorical dream reveal itself for what it was, and let what was eternal into mortal turn.

Or so I thought.

You were the first to let go, eventually. We looked then into each other’s eyes, out of breath but happy. You called my name gladly, but with a tinge of fear, a dash of uncertainty, and something more. An overwhelming undertone of sorrow – a deep melancholy that seemed woven into every word, breath and, sigh.

I smiled at you; not knowing what was wrong, I took your left hand in my right, and went down on one knee. I took the ocean’s heart and pressed it upon your palm, and asked for your hand as the night air stirred.

The heart wept, then, and throbbed as you broke mine.

Two letters equivalent to ten thousand of her your then worthless words of why. Lightning danced across the sky as storm clouds brewed and burst, concealing the tears that streamed down your face, stinging my eyes, rendering me blinder to your soul’s anguish painted plainly upon your lips and eyes.

But we never see beyond what we want, believe, or expect. I never did, at least.

I didn’t see your tears back then. I wept with the sky and raged with the storm as you kissed me farewell.

All I could think of afterwards, was how you left me for another life.


The stars stared at my back, wet with sweat, turned towards the long dark beach, drowning in the night’s almost lightless embrace. They laughed at me and my folly, for who else would know where you’ve gone, but them – the ancient witnesses to the darkness of the present, the twinkling eyes of the gods that bespeak of the wisdom of ages come and gone. You sought the ocean’s heart. And I sought you after the ocean took you.

But no more.

You are gone, and only memories remain. Smoke and mirrors that craft phantasms and illusions of your return. Phantasmagoria I force myself to believe.

But you are gone, with the tides, and only my love remains.

Out of sight of land, I stopped rowing. Moonlight danced upon the ocean’s surface when I reached into the bag on the floor of the boat and took the ocean’s heart and observed it in the moonlight. It was still alive with its million hues; it was still warm and cold, and rough and smooth, all at the same time. With a sigh, I threw it as far as I could, that it may return to the waves’ embrace. Almost, I did not hear the splash it made, but upon its reunion with the watery depths, the dark sea flashed azure. I felt as if a great weight was taken from my shoulders.

With a sigh of relief, I turned the boat around began rowing back to shore. But I suddenly heard your voice in the moonlit lovemaking of my oars and the waves. My heart began to beat fast, and when I looked behind I saw your form, etched upon coalesced mist upon the ocean’s surface, beckoning to me. Lips slightly parted for that kiss we never again shared, arms wide open as when you last held, before you left me broken. You were whispering my name in the night wind, beckoning me to serve Aman Sinaya in the ocean’s dark depths, to join you, you who were forced by duty.

A chance, a choice for us to be together. A choice never given to you, and then, given to me.

At that moment, there was nothing else I wanted more to do. Than choose to be with you. And your smoke, and your mirrors.

But I chose to close my eyes and continued to row.



Noon ko pa pinapangarap maging paru-paro. Nagniningning na alindog sa bawat pagaspas ng mga pakpak, malayang naglalaro sa hangin, makarang kaharutan ng mga bulaklak. Pinakalarawan ng pagbabagong-anyo, ang pinakadiwa ng pagbabanyuhay. Kalaro sila ng hangin, mga buháy na palamuti ng papawirin – kalayaang namukadkad makalipas ng ilang libong taon ng pagkakatanikala sa lupa, bihag ng mga dahon, balaba at tangkay ng mga halamang nangakatarak sa luwad. Habang ako nama’y higad, isang hamak na tilas na pinapangarap ang mga alapaap. Kinasusuklaman ng karamihan ang mga higad, habang kinaiibigan ang mga paru-paro, tinitiris at pinupuksa bago pa man magkaroon ng pagkakataong makapagbanyuhay at mailadlad ang mga pakpak at makasalipawpaw papasaakap ng mga ulap.

Paru-paro. Naiinggit ako sa’yo. Malaya kang nakalalaro ng balaklaot, habang ako’y bilanggo ng isang piitang nakabaon sa malamig na lupa, puspos sa amoy ng alimuom.

Paru-paro. Paano aabutin ang langit, paano sasaliw sa samyo ng mga bulaklak, paano lululan sa pag-ihip ng amihan, kung gutayg-gutay n’ang mga pakpak nang tilas pa lamang?

Pangarap. Hindi na papailanglang pa ang haraya, kung bagong silang pa lamang ay hinahamak na.


Humakbang siya hanggang sa pinakabingit ng bubungang-tuktok ng gusali, kung saan hinagupit siya ng hangin at pinukol ng mga patak ng ulan. Alamaam ang himpapawid at sinusulasok ng panganoring maiitim ang abot-tanaw. Kinukumutan ng usok ang lungsod, kasuklam-suklam at malilong nakapulupot sa mga dingding, durungawan ng bawat bahay, tahanan at gusali ng kabayanang kaniyang tanaw mula sa kinatatayuan, gaya ng pagpulupot ng hinagpis sa naghihingalo niyang puso. Nakasasakal ang lumbay na namugad sa kaniyang dibdib; nakasasakal, gaya ng usok mula sa tambutso ng mga kotse, ng kalikasok na isinusuka ng mga pabrika, ng pangambang nakadagan sa puso. Luluwag nang muli ang aking paghinga. Malapit na.

Humakbang siya tungo sa mapang-akap na kawalan.

Isang malaking uka ang nakapook kung saan sila nagpang-abot ng lupa – bitak-bitak ang semento at puno ng pinulbos na graba. Isang malaking batong itim, kakulay ng anino sa pusod ng dilim, ang pumalit sa kaniyang katawan; isang malaking bato ang nakahiga kung saan dapat nakahimlay ang kaniyang bangkay. Walang nagkusang galawin ang bato, ni isaayos ang nakangangang uka sa semento at pinabayaan lamang ang mga itong manatili sa kaniyang pinagbagsakan – mga bantayog at testigo sa isang kahapis-hapis na kaganapang ipinasa sa hangin ng madlang alaala. Matagal na panahon ding rumatay sa ukang iyon, sa paanan ng isang matayog na gusali na bihirang tamaan ng sinag ng araw, ang naturang bato.

Subali’t isang araw, naglaho ang bato. Maraming haka-haka hinggil sa kinhinatnan nito, subali’t

Isa lang ang may katiyakan, kung saan nakahimlay noon ang bato, tanging ilang libong butil ng bubog ang nakalatag, waring ilang libong bote ng serbesang binasag. Malamang, pinagtripan lang ng mga lasenggero ang bato. Baka ginawang pulutan, saka pinagbabasag ang kanilang mga pinag-inuman sa uka sa lupang kaniyang pinagbagsakan.

Bagkus ayon sa iba, sinamsam daw ng pamahalaan upang saliksikin, at gawing isang makapangyarihang sandata. Sabi naman ng ilan, kinuha ng mga dayong-kalawakan, at ng iba, isinilid ng isang art collector sa isang pribadong tampukan. Nguni’t ayon sa isang matandang pulubi, nang tumarak dito ang unang mga silahis na nakatakas mula sa kabilang ibayo ng binabasag na silim ng pagbuka ng liwayway, nagkabitak-bitak ang bato. At mula sa mga biyak at puwang na ito sumibol at pumuslit patungong daigdig ang laksa-laksang paru-paro ng iba’t ibang kulay – itim at puti, malabahaghari, pula, lila, kahel, dilaw, atbp. Pinuno ng kanilang nagpapagaspasang pakpak ang inaalimpungatang papawirin at ang bagong silang na araw bago nila nilisan ang abot-tanaw at muling hinalinhan ng usok, ng kalikasok ng nag-iiringang mga sasakyan, at ng mga hungkag at nagkakabitak-bitak nang mga pader ng mga gusaling lumbay at abo ang tanging mga kulay na alam.

At tulad ng inaasahan, walang naniwala sa kaniya.





Game of Thrones – Prologue

Isang salin ng kabanatang pambungad ng “Game of Thrones” ni George R.R. Martin, unang aklat ng “Isang Awitin ng Hiyelo’t Apoy.”

Kabanatang Pambungad

“Marapat na tayong bumalik,” udyok ni Gared nang nagsimulang magdilim ang kakayuhan sa kanilang paligid. “Patay na’ng mga taga-sukal.”

“Takot ka ba sa patay?” tanong ni Gat Waymar Sampaga nang may bahagyang pahiwatig ng ngiti.

Hindi sinunggaban ni Gared ang pain. Matanda na siya, lampas limampu, at marami nang mga poon ang namasdan niyang dumating at mawala. “Patay na’ng patay,” sabi niya. “Wala tayong away sa mga patay.”

“Patay na nga ba sila?” mahinang tanong ni Sampaga. “Anong patunay ang atin?”

“Nakita sila ni Will,” sabi ni Gared. “Kung sabi niyang patay na sila, sapat na ‘yong patunay sa’kin.”

Alam ni Will na sa malao’t madali, hahatakin nila siya sa pagtatalo. Hiniling nga lamang niya na sa kalaunan iyon, at hindi sa agaran. “Sinabi sa’kin ng ina kong walang awiting inaawit ang mga patay.,” dagdag niya.

“Gayon din ang sinabi sa’kin ng aking sisiwa, Will,” tugon ni Sampaga. “Huwag kang maniniwala sa anumang marinig mo sa suso ng babae. May mga maaaring matutunan maging mula sa mga patay.” Umalingawngaw ang kaniyang tinig, masyadong malakas sa gubat na tinatakpan ng silim.

“Mahaba pa ang ating lalakbayin,” paalaala ni Gared. “Walong araw, maaari pang siyam. At gumagabi na.”

Sinulyapan ni Gat Waymar Sampaga ang langit nang walang pag-iimbot. “Gumagabi araw-araw nang mga ganitong oras. Nababakla ka ba sa dilim, Gared?”

Nakita ni Will ang paghigpit sa paligid ng bibig ni Gared, ang galit na babaghayang pigil sa kaniyang mga mata sa ilalim ng makapal na itim na talukbong ng kaniyang balabal. Apatnapung taon na’ng itinigal ni Gared sa Talibà ng Gabi, sa lalaki man o bata, hindi siya sanay maliitin. Subali’t hindi lang ‘yon. Sa ilalim ng galusang puri, may ibang napansin si Will sa nakatatanda. Malalasahan mo ito; isang makabahing pagkabahalang nasa bingit ng pagkatakot.

Kasama niya si Will sa pagkaligalig. Apat na taon na siya sa Balatbat. Noong unang pagkakataong ipinadala siya sa kabilang ibayo, nagbalik sa kaniya ang lahat ng mga lumang salaysay, at nagsatubig ang kaniyang dumi. Tinawanan na lamang niya iyon pagkatapos. Beterano na siya ng halos isandaang panggagalugad ngayon, at wala nang taglay na kilabot ang walang hanggang kasukalang madilim na tinatawag ng mga timuging huklubing gubat.

Hanggang ngayon. May kakaiba ngayong gabi. May talim ang kadilimang itong nagpatindig sa kaniyang mga balahibo. Siyam na araw na silang naglalakbay, pahilaga, pahilagang-kanluran, at pahilaga namang muli, palayo nang palayo sa Balatbat, mainit sa mga bakas ng mga liblibing manggagaway. Palala nang palala ang bawat araw, kung ihahambing sa nakaraan. Ngayong araw ang naging pinakamalala sa lahat. Isang malamig na hangin ang umiihip mula sa hilaga, at pinagmimistulan nitong mga buhay na bagay ang mga punong kaniyang pinalalawiswis. Buong araw naramdaman ni Will na tila baga may nanonood sa kaniya, kung anong malamig at walang-habag na walang pakundangan sa kaniya. Naramdaman din ito ni Gared. Wala nang ibang ninais pa si Will kundi ang dagliang mangabayo tungo sa kaligtasan ng Balatbat, subali’t hindi iyon isang pakiramdam na ibinabahagi sa iyong pinuno.

Lalo na sa isang pinunong gaya nito.

Si Gat Waymar Sampaga ang bunsong anak na lalaki ng isang sinaunang angkang masyadong marami ang tagapagmana. Isa siyang binatang makisig ng labingwalong taon, bulagaw, magandang kumilos at kasinghagway ng balaraw. Lulan ng kaniyang malaking kabayong pandigma, kinatataasan niya sina Will at Gared sa kanilang higit na maliliit na kabayo. Nakasuot siya ng mga itim na botang katad, mga lanahing pantalong itim, mga itim na guwantes na gawa sa balat ng topo, at isang malambot at napakainam na balabal ng kumikinang na baluting makawing sa ibabaw ng sapin-saping lanang itim at pinakuluang katad. Wala pang kalahating taon si Gat Waymar bilang isang Sumumpang Kapatid ng Taliba ng Gabi, nguni’t walang makapagsasabing hindi siya handa sa kaniyang tungkulin. Kahit ba sa pananamit man lang.

Ang kaniyang balabal ang kaniyang pinakahiyas: sibelina, makapal, malambot at kasing-itim ng budhing makasalanan.

“Sinasabi ko sa inyo, siya’ng pumatay ng lahat ng iyon, s’ya,” sabi ni Gared sa kuwartel sa piling ng alak, “papilipit tinanggal ang kanilang mga ulo ng dakila nating mandirigma.” Pinagsaluhan nilang lahat ang tawanan.

Mahirap sundin ang mg utos ng isa lalaking pinagtatawanan mo sa tagayan, napag-isip ni Will habang nakaupo siyang nanginginig sa kaniyang kabayo.

“Sinabihan tayo ni Mormont na tugaygayan sila, at ginawa nga natin,” sinabi ni Gared. “Patay na sila. Hindi na nila tayo gagambalain pa. Mahirap pa’ng magiging paglalakbay natin pabalik. Hindi ko kinasisiyahan ang lagay ng panahon. Kung mag-niyebe, maaaring abutin tayo ng dalawang linggo sa daan, at niyebe na’ng pinakamaigi nating maaasahan. Nakakita na po ba kayo ng sigwang-yelo, panginoon ko?”

Mistulang hindi siya narinig ng munting poon. Sinuri nito ang dapithapong lumalalim doon sa mala-bagot, mala-libang na paraan niyang taglay. Sapat na panahon na ring nakasama ni Will ang kabalyero upang maunawaang mahanga na hindi siya sabatan kapag ganun ang kaniyang mukha. “Sabihin mo ulit sa akin ang nakita mo, Will. Lahat ng detalye. Huwag kang magkimkim ng anuman.”

Mangangaso si Will bago siya sumali sa Taliba ng Gabi. Isang mangangasong walang pahintulot, sa totoo lang. Huling-huli siyang binabalatan ang isa sa mga usa ng mga Mallister ng ilang mga malalayang mangangabayo ng mga ito sa sariling kakahuyan ng mga Mallister, at pinapili siya sa pagitan ng pagbabarong itim, at pagkaputol ng isang kamay. Walang nakagagalaw sa kakahuyan nang kasintahimik ni Will, at hindi nagtagal bago natuklasan ng kapatirang itim ang kaniyang gilas.

Dalawang milya pa ang layo ng kampo, sa kabilang panig niyong tagaytay, katabing-katabi ng isang sapa,” ‘ika ni Will. “Lumapit ako sa abot ng aking pangangahas. Walo sila, kapwa lalaki’t babae. Wala akong nakitang bata. May isinandal silang pasibi sa bato. Tinatakpan na ito ngayon ng niyebe, subali’t natanaw ko pa rin. Walang nagliliyab na apoy, subali’t malinaw pa sa araw ang silaban. Walang gumagalaw. Matagal akong nag-abang. Walang taong buhay ang humihimlay nang ganoon kapayapa.”

“May dugo ka bang nakita?”

“Ano, wala,” amin ni Will.

“May mga sandata ka bang nakita?”

“Ilang mga espada’t kaunting busog. May palakol ang isang lalaki. Mukhang mabigat, dinalwahan ng talim, isang mabalasik na piraso ng bakal. Nasa lupa ito sa tabi niya, bandang sa kamay niya mismo.”

“Inalaala mo ba ang pagkakalatag ng mga katawan?”

Nagkibit-balikat si Will. “May ilang nakasandal sa bato. Nasa lupa ang karamihan. Tila nangakamatay.”

“O nangatutulog,” panukala ni Sampaga.

“Patay,” giit ni Will. “May isang babae sa isang kamagong, bahagyang nakatago sa mga sanga. Isang tanaw-layo.” Ngumiti siyang manipis. “Pinag-ingatan kong hindi niya ako makita. Nang makalapit ako, nakita kong ni hindi rin siya gumagalaw.” Sa kabila ng kaniyan sarili, nanginig siya.

“May ngiki ka?” tanong ni Sampaga.

“Bahagya,” anas ni Will. “Ang hangin, p’onko.”

Muling bumaling ang binatang kabalyero sa kaniyang ubaning kawal. Bumulong sa kanila ang mga dahong nangalaglag sa hiyelo, at hindi mapakali ang kabayong pandigma ni Sampaga. “Ano’ng palagay mong natay sa mga lalaking ito, Gared?” walang anu-anong tanong ni Gat Waymar. Inayos niya ang bagsak ng kaniyang mahabang sibelinang balabal.

“Ang lamig,” sabi ni Gared nang may katiyakang bakal. “Nakakita ako ng mga lalaking manigas noong nakaraang taglamig, at ang nauna pa roon, nung bata pa ako. Pinag-uusapan ng lahat ang mga niyebeng anim na talampakan ang lalim, at kung paano humihiyaw mula sa hilaga ang hanging hiyelo, subali’t ang lamig ang tunay na kalaban. Nilalapitan ka nitong higit pang malimid kay Will, at giginawin ka sa simula, at ngangasngas ang iyong mga ngipin, at ipapadyak mo ang iyong mga paa, at mananaginip ng mga pinainitang alak at masasarap at maiinit na apoy. Nakapaninilab ito, oo. Walang nakapaninilab gaya ng lamig. Nguni’t panandalian lamang ito. Lolooban ka nito pagkatapos, at magsisimulang punuin ka, at sa kalaunan, wala ka nang lakas na labanan ito. Mas madaling nupo na lamang, o matulog. Sinasabi nilang wala ka nang mararamdamang sakit sa bandang huli. Manghihina’t aantukin ka muna, at magsisimulang maparam ang lahat, pagkatapos ay para kang lumulubog sa isang karagatan ng mainit na gatas. Mapayapa, tila.

“Kay tatás, Gared,” pansin ni Gat Waymar. “Hindi ko inakalang may taglay kang ganiyan.”

“Nasok na rin sa’kin ang lamig, munting poon,” tinanggal niya ang kaniyang pandong, at binigyan ng isang mahaba’t maiging patanaw si Gat Waymar sa mga tuod na dating kinapopookan ng kanyiang mga tainga. “Dalawang tainga, tatlong daliri sa paa, at ang hinliliit ng aking kaliwang kamay. Magaan pa ito. Natagpuan naming ang kapatid kong nanigas sa kaniyang matyag, may ngiti sa kaniyang mukha.”

Nagkibit-balikat si Gat Waymar. “Marapat kang magbihis nang lalong mainit, Gared.”

Pinandilatan ni Gared ang munting poon, at nangamula sa galit ang mga pilat sa paligid ng mga butas ng kaniyang tainga, kung saan pinutol ni Maestro Aemon ang mga ito. “Tingnan natin kung gaano kainit kang makapagbibihis sa pagsapit ng taglamig.” Muli siyang nagtalukbong at tumalungko sa kaniyang kabayo, nagmamaktol at tahimik.

“Kung ang lamig ang sinabi ni Gared…” simulang sabi ni Will.

“Nakabunot ka ba ng pagtatanod ngayong linggo, Will?”

“Oo, p’on ‘ko.” Walang linggong lumilipas nang hindi siya nakabubunot ng sangkatutak na putakteng pagtatanod. Ano ba’ng tinutumbok ng lalaki?

“At paano mo naratnan ang Balatbat?”

“Tumatangis,” nakasimangot na sinabi ni Will. Malinaw na sa kaniya ngayon, ngayong itinuro na munting poon. “Hindi maaaring nanganigas sila. Hindi, kung tumatangis ang Balatbat. Hindi sapat ang lamig.”

Tumango si Sampaga. “Kay talinong bata. Nagkaroon tayo ng ilang baghagyang pagyeyelo ngayong linggo, at ilang paminsan-minsang pagbugso ng niyebe, nguni’t tiyak na walang lamig na makapapatay sa walong lalaking ganap. Mga lalaking balot ng balahibo at katad, upang ipaalaala ko sa inyo, may sukubang nakalalapit at paraang makapagpasilab ng apoy.” Tiyak na tiyak ang ngiti ng kabalyero. “Dalhin mo kami roon, Will. Titingnan ko mismo ang mga patay na ito.”

At wala nang magagawa pa para rito. Naibigay na’ng utos, at gapos sila ng dangal upang sumunod.

Nanguna si Will, at maraha’t maingat na pinili ng kaniyang munting mabalahibong kabayo ang daraanan. Nagniyebeng magaan nuong gabing nagdaan, at may mga bato, ugat at nangakatagong butas sa ilalim lamang ng kumot nito, nangag-aabang ng mga pabaya at walang-ingat. Sumunod si Gat Waymar Sampaga, habang sumisingasing ang kaniyang dakilang itim na kabayong pandigma. Maling sasakyan sa panggagalugad ang kabayong iyon, nguni’t subukan mo lang sabihin iyon sa munting poon. Si Gared ang nasa pinakalikod. Bumubulong-bulong sa sarili ang matandang sundalo sa kaniyang pag-usad. Lumalim ang takipsilim. Nanayom ang walang-ulap na langit, ang kulay ng isang lumang pasa, saka nagdilim. Nagsimulang magpakita ang mga bituwin. Sumikat ang kalahating-buwan. Nagpasalamat si Will sa liwanag.

“Tiyak na kaya pa nating bilis-bilisan,” sabi ni Sampaga nang ganap nang nakasikat ang buwan.

“Hindi sa kabayong ito,” sagót ni Will. Tinalipandas siya ng takot. “Marahil ibig ng panginoon kong manguna?”

Minarapat ni Gat Waymar Sampagang hindi sumagot.

Sa kung saang bahagi ng kakahuyan, may lobong umalulong.

Pinahinto ni Will ang kaniyang kabayo sa ilalim ng isang sinaunang balikawkaw na kamagong at bumaba.

“Baki’t kita tumitigil?” tanong ni Gat Waymar.

“Mahanga’y ating lakarin ang natitirang layo, p’on’ko. Nasa kabilang panig na lamang niyong tagaytay.”

Panandaliang huminto si Sampaga, nakatitig sa kalayuan, mapagnilay ang kaniyang mukha. May hanging malamig na bumulong sa pagitan ng mga puno. Gumalaw sa kaniyang likuran ang kaniyang malaking sibelinang balabal, tila kung anong bahagyang buhay.

“May mali rito,” bulong ni Gared.

Nginitian siyang mapanlibak ng binatang kabalyero. “Mayroon nga ba?”

“Hindi mo ba nararamdaman?” tanong ni Gared. “Pakinggan mo ang karimlan.”

“Nararamdaman ito ni Will. Apat na taon sa Taliban g Gabi, at kailanma’y hindi pa siya natatakot nang ganito. Ano ba iyon?

“Hangin. Naglalawiswisang mga puno. Isang lobo. Aling tunog ba’ng bumabakla sa’yo nang ganiyan, Gared?” Nang hindi sumagot si Gared, maiging dumulas papalupa mula sa kaniyang kinaupan si Sampaga. Itinali niyang tiyak ang kabayong pandigma sa isang mababang sanga, malayo sa ibang mga kabayo, at binunot ang kaniyang espadang habâ. Nagkikinangan ang mga hiyas sa puluhán nito at umagos ang sinag ng buwan sa nagniningning na bakal. Isa iyong sandatang kay inam, pandáy-kastilyo, at bagong likha kung titingnan ito. Nagduda si Will kung naiundáy na ito sag alit.

“Magkakalapit ang mga puno rito,” babala ni Will. “Pasasalimuutin ka ng espadang ‘yan, p’on’ko. Mahanga’ng magbalaraw.”

“Kung kailangan ko ng panuto, hihingi ako,” sabi ng batang panginoon. “Gared, manatili ka rito. Bantayan mo ang mga kabayo.”

Bumaba si Gared mula sa kaniyang kabayo. “Kailangan natin ng apoy. Ako na’ng bahala.”

“Gaano ka ba kahunghang, tandâ? Kung may mga kaaway sa kakahuyang ito, apoy ang huli nating nais.”

“May mga kaaway na maitataboy ng apoy,” sabi ni Gared. “Mga oso, gatlobo at…at ibang mga bagay…”

Naging isang matigas na talatag ang bibig ni Gat Waymar. “Walang apoy.”

Inaninuhan ng talukbong ni Gared ang kaniyang mukha, subali’t nakikita ni Will ang matigas na kislap sa kaniyang mga mata habang kaniyang tinititigan ang kabalyero. Panandaliang nangamba siyang ilabas ng nakatatandang lalaki ang kaniyang espada. Isa iyong maikli’t pangit na bagay, pinakupas na ng pawis ang hawakan, kakab-kakab ang gilid sa paggamit, subali’t hindi siya magtataya ni isang bakal na kusing para sa buhay ng munting poon kung binunot ito ni Gared mula sa kaluban nito.

Sa wakas, tumungó si Gared. “Walang apoy,” anas niya, mababa sa kaniyang hininga.

Minagaling ito ni Sampaga bilang paghinuhod at tumalikod. “Himatungi ka,” kaniyang sinabi kay Will.

Isinuot ni Willa ang kanilang daan sa isang palumpunan, saka nagsimulang akyatin ang dahilig tungo sa mababang tagaytay kung saan niya natagpuan ang kaniyang banayaban sa ilalim ng isang punong taliba. Sa ilalim ng manipis na kumot ng niyebe, malagihay ang lupa at maputik, tapakang madulas na may mga bato’t nangakatagong ugat na titisod sa’yo. Walang nilikhang tunog si Will sa kaniyang pag-akyat. Sa kaniyang likod, naririnig niya ang mahinang pagdulas ng baluting kawingin ng munting panginoon, ang lawiswis ng mga dahon at ang mga murang tinungayaw sa pagsaklot sa kaniyang habáng patalim at sa paghila sa kaniyang mainam na sibelinang balabal ng mga sangang mapang-abot.

Naruon ang dakilang taliba sa tuktok ng tagaytay, kung saan ito naalaala ni Will, isang hamak na talampakan mula sa lupa ang pinakamabababa nitong mga sanga. Dumulas sa ilalim nito si Will, nakadapa sa kaniyang tiyan sa niyebe at putik, at tumingin sa hawang luganggang sa ibaba.

Huminto sa kaniyang dibdib ang kaniyang puso. Panandalian siyang hindi nangahas huminga. Niliwanagan ng sinag ng buwan ang hawan, ang mga abo ng sigaán, ang pasibiang balot ng nyebe, ang dambuhalang bato, ang munting bahagyang-iladong sapa. Kamukha ang lahat ng sa kanina lamang. Wala na sila. Wala na ang lahat ng mga katawan.

“Mga bathala!” dinig niya sa kaniyang likod. Tinaga ng isang espada ang isang sanga nang naakyat ni Gat Waymar Sampaga ang tagaytay. Tumayo siya doon sa tabi ng talibà, tangan ang habáng patalim, umaalimbukay ang balabal sa kaniyang likuran sa pagbugso ng hangin, nakaguhit-larawang dakila sa mga tala upang makita ng lahat.

“Baba!” mapilit na bulong ni Will. “May mali.”

Hindi kumilos si Sampaga. Tinunguan niya ang hawang luganggang at tumawa. “Mukhang lumipat ng kampo ang mga patay mo, Will.”

Nilisan ng kaniyang tinig si Will. Naghagilap siya ng mga salitang hindi dumating. Hindi maaari. Pamaru’t parito ang kaniyang mga mata sa nilisang kampo, tumigil sa palakol. Isang dambuhalang pandigmang palakol na dinalawang-talim, naroon pa ring nakahiga kung saan niya huling nakita, hindi nagalaw. Isang sandatang mahalaga…

“Tumayo ka, Will,” utos ni Gat Waymar. “Walang tao rito. Hindi kita hahayaang magtago sa palumpong.”

Bantulot na sumunod si Will.

Tiningnan ni Gat Waymar nang may halatang pangmamasama. “Hindi ako babalik nang palpak sa Kastilyong Itim sa una kong panggagalugad. Hahanapin natin ang mga ito.” Tumingin-tingin siya sa paligid. “Akyatin mo ang puno. Madali ka. Maghanap ka ng apoy.”

Walang imik na tumalikod si Will. Walang saysay makipagtalo. Gumagalaw ang hangin. Humiwa ito mismo sa kaniya. Nagtungo siya sa puno, isang napakatayog na talibang abuhin-lunti, at nagsimulang umakyat. Hindi nagtagal, nanlalagkitan na sa dagta ang kaniyang mga kamay, at naglaho siya sa mga karayom. Pinuno ng takot ang kaniyang bituka, tila pagkaing di niya matunaw. Bumulong siya ng dasal sa mga walang-pangalang bathala ng kakahuyan, at pinadulas ang kaniyang balaraw mula sa kaluban nito. Inilagay niya ito sa pagitan ng kaniyang mga ngipin upang panatilihing malaya sa pag-akyat ang kaniyang mga kamay. Pinagaan ng lasa ng malamig na bakal sa kaniyang bibig ang kaniyang loob.

Sa ibaba, biglang sumigaw ang munting poon, “Sino’ong nariyan?” Nakarinig ng di-katiyakan si Will sa hamon. Tumigil siya sa pag-akyat; nakinig; nanood.

Nagbigay ng sagot ang kakahuyan: ang lawiswis ng mga dahon, ang mayelong pagragasa ng sapa, ang malayong huni ng isang kuwagong niyebe.

Walang nilikhang tunog ang mga Dayo.

Nakakita ng pagkilos si Will mula sa gilid ng kaniyang mata. Mapuputlang hugis na umaalimpapayaw sa kakahuyan. Lumingon siya, nakasulyap ng isang puting anino sa karimlan. Matapos, nawala. Banayad na kumilos ang mga sanga sa hangin, nagkakalmutan gamit ang mga daliring kahoy. Binuksan ni Will ang kaniyang bibig upang magbigay babala, at tila nanigas ang mga salita sa kaniyang lalamunan. Baka nagkamali siya Baka naman ibon lamang, luningning sa niyebe, isang biro ng sinag ng buwan. Ano nga ba talaga’ng kaniyang nakita?

“Will, nasaan ka?” tawag ni Gat Waymar. “May nakikita ka ba?” Umiikot siyang mabagal pabilog, biglang maingit, tangan ang kaniyang espada. Naramdaman niya sila malamang, tulad ni Will. Walang makikita. “Sagutin mo ako! Baki’t napakalamig?”

Malamig na. Nanginginig na kumapit nang mas mahigpit sa kaniyang kinatutungtungan si Will. Lubusang nakadikit ang kaniyang mukha sa katawan ng taliba. Nararamdaman niya ang matamis at malagkit na dagta sa kaniyang pisngi.

May aninong lumitaw mula sa karimlan ng kakahuyan. Matangkad ito, at yayat at kasintigas ng matatandang buto, at may lamang kasimputla ng gatas. Mistulang nagbabago ng kulay ang baluti nito sa kaniyang paggalaw; kasimputi rito ng niyebeng bagong-patak, doon, kasing-itim ng anino, binabatikan sa lahat ng abuhing-lunting magulang ng mga puno. Umaagos ang dibuho waring tanglaw ng buwan sa tubig sa bawat hakbang nito.

Narinig ni Will mawala ang hininga ni Gat Waymar Sampaga sa isang mahabang sagitsit.

“Huwag ka nang lalapit,” babala ng panginoon. Pumiyok ang kaniyang tinig gaya ng sa bata. Hinawi niya papasa kaniyang mga balikat ang mahabang sibelinang balabal upang palayain ang kaniyang mga kamay na makipaglaban, at tinangan ang kaniyang espada gamit ang parehong kamay. Humupa na ang hangin. Napakalamig.

Dumulas pasulong ang Dayo sa mga paang tahimik. Isang habáng patalim na walang anumang nasilayan ni Will ang katulad ang nasa kamay nito. Walang bakal-tao ang inilangkap sa pagpapanday sa patalim na iyon. Buhay ito sa tanglaw ng buwang lumalagusaw dito, isang pilas ng bubog na tila halos naglalaho kapag nakatalo ng mata ang talim sa nipis. May malamlam itong luningning, isang multong tanglaw na naglalaro sa mga gilid nito, at sa di malamang dahilan, alam ni Will na higit itong matalim sa anumang uri ng labaha.

Matapang siyang sinalubong ni Gat Waymar. “Puwes, kita’t magsayaw.” Itinaas niya ang kaniyang espada sa ibabaw ng kaniyang ulo, palaban. Nanginig ang kaniyang mga kamay sa bigat nito, o kaya dahil sa lamig. Subali’t sa sandaling iyon, tanto ni Will, hindi na siya isang hamak na bata, kundi isang alagad ng Taliba ng Gabi.

Huminto ang Dayo. Nakita ni Will ang mga mata nito; bulagaw, higit na magulang at bughaw sa anumang matang tao, isang nagliliyab na bughaw tulad ng yelo. Tinitigan nila ang habáng patalim na nangangatal sa itaas, pinanood ang sinag ng buwang malamig na dumadaloy sa bakal. Nangahas siyang manalig nang isang pintig-puso.

Tahimik silang lumitaw mula sa mga anino, mga kambal ng una. Tatlo sila…apat…lime…maaaring naramdaman ni Gat Waymar ang lamig nilang dala, subali’t hindi niya sila nakita, hindi narinig. Kinailangan manawagan ni Will. Katungkulan niya iyon. At kamatayan, kung kaniyang gawin. Nanginig siya, inakap ang puno, at pinanatili ang katahimikan.

Nanginginig na dumaluhong sa hangin ang maputlang espada.

Sinalubong ito ni Gat Waymar ng bakal. Wala ang kalansing ng bakal sa bakal nang nagtagpo ang dalawang patalim; tanging isang manipis at matinis na tunog sa abot–dinig, gaya ng isang hayop na nagsusumigaw sa sakit. Pinahinto muli ni Sampaga ang pangalawang hampas, ang ikatlo, saka napaurong ng tapak. At sa isa pang sabukayan ng mga hampas, muli siyang napaurong.

Sa kaniyang likuran, sa kanan, sa kaliwa, sa buong paligid niya, matimping nag-aabang ang nanganonood, tahimik at walang mga mukha, at pinagmimimistulang tinagabulag sa kakahuyan ng nangagbabagu-bagong dibuho ng maseselan nilang baluti. Subali’t hindi sila nagtangkang makialam/manghimasok.

Muli at muli, nagtagpo ang kanilang mga espada hanggang sa ninais nang takpan ni Will ang kaniyang mga tainga laban sa kakatwang nagdadalamhating panaghoy ng kanilang sagupaan. Hinihingal na ngayon sa pagpupunyagi si Gat Waymar, hininga’y umuusok sa sinag ng buwan. Namumuti sa yelo ang kaniyang patalim; nagsasayaw sa murang bughaw na liwanag ang sa Dayo.

Nahuli ng isang pantig ang sangga ni Sampaga. Kumagat at tumagos sa baluting kawingin sa ilalim ng kaniyang bisig. Napahiyaw ang munting poon sa sakit. Nukal ang dugo sa pagitan ng mga kawing. Nag-umusok ito sa lamig, nagtilang kasimpula ng apoy ang mga patak kung saan nila tinamaan ang niyebe. Dinaplisan ng mga daliri ni Gat Waymar ang kaniyang tagiliran. Babad sa pulang nilisan ng balat-topong guwantes ang kaniyang katawan.

May sinabi ang Dayo sa isang wikang hindi kilalá ni Will; mistulang yelong nababasag sa isang lawang tinaglamig ang kaniyang tinik, at mapangutya ang mga salita.

Natagpuan ni Gat Waymar Sampaga ang kaniyang pusantapang: “Kay Roberto!” hiyaw niya, at dumaluhong siyang pasangil, iniangat gamit ang dalawang kamay ang kaniyang balot-ng-yelong habáng patalim at ikinampay sa isang tagang pahalang na taglay ang buo niyang bigat. Tila tinatamad pang sumangga ang Dayo.

Nang nagdaop ang mga patalim, nabasag ang bakal.

Isang hiyaw ang umalingawngaw sa gabi ng kagubatan, at nanginig paisandaang malulutong na piraso ang habáng talim, nagkalat ang mga bibinga gaya ng pag-ulan ng karayom. Tumitiling napaluhod si Sampaga, at tinakpan ang kaniyang mga mata. Nukal ang dugo sa pagitan ng kaniyang mga daliri.

Magkakasabay sumulong ang nanganonood, tila baga may hudyat na ibinigay. Pumailanglang at bumagsak ang mga patalim, lahat nang may katahimikang malakamatayan. Isang malamig na pagkatay. Hiniwa ng mapuputlang patalim ang baluting makawing tila baga seda ito. Ipinikit ni Will ang kanyiang mga mata. Malayo sa ibaba niya, narinig niya ang kanilang mga tinig at tawanang kasintatalim ng mga yelong bitin.

Nang kaniyang natagpuan ang tapang na muling tumingin, mahabang panahon na’ng nakalipas, at luganggang na ang tagaytay sa ibaba.

Nanatili siya sa puno, pasalat/babahagyang mangahas huminga, habang dahan-dahang gumagapang ang buwan sa itim na langit. Sa wakas, namumulikat ang laman at manhid sa lamig ang mga daliri, pumanaog siya.

Nakadapa sa niyebe ang katawan ni Sampaga; nakaunat palayo sa katawan ang isang bisig. Hiwa-hiawa sa iba’t ibang bahagi ang makapal na sibelinang balabal. Patay na nakahigang gaya nuon, makikita mo kung gaano siya kabata. Isang binata.

Natagpuan niya ang mga labi ng espada ilang talampakan makalayo, tilad-tilad at pilipit ang dulo gaya ng isang punong tinamaan ng lintik. Lumuhod si Will, dalang lumingon-lingon sa paligid, saka ito dinukot. Ang espadang basag ang kaniyang magiging patunay. Malalaman ni Gared kung ano’ng gagawin dito, at kung hindi siya, tiyak ng matandang osong si Mormont, o si Maestro Aemon. Naghihintay pa rin kaya si Gared kasama ng mga kabayo? Kailangan niyang magmadali.

Tumayo si Will. Nakatindig sa harapan niya si Gat Waymar Sampaga.

Gula-gulanit ang maiinam niyang kasuotan, ang kaniyang mukha, wasák. Nakatarak sa bulag na puting balintataw ng kaniyang kaliwang mata ang isang bibinga ng kaniyang espada.

Nakadilat ang kanang mata. Nagliliyab nang bughaw ang balintataw. Nakatatanaw.

Nahulog mula sa mga daliring walang lakas ang espadang basag. Ipinikit ni Will ang kaniyang mga mata upang magdasal.  Mahahaba’t makikisig na kamay ang sumagi sa kaniyang pisngi, saka humigpit na kaniyang lalamunan. Ginuwantesan sila ng pinakamaiiging balat ng topo at malalagkit sa dugo, nguni’t kasinlalamig ang kanilang hawak ng yelo.

The Tell-Tale Heart

Mapanlinlang ang pamagat na yan. Isang salin ng “The Tell-Tale Heart” ni Edgar Allan Poe


Ang Pusong Mapagsalaysay

Isang salin

M. A. Fajardo

R. L. Fonte



Totoo, lubos akong kinabahan! Oo, magpahanggang sa ngayon; subali’t baki’t mo ako tatawaging baliw? Ang karamdamang ito ay siya pa ngang humasa sa aking mga pandama – hindi namanhid, hindi nawala. Higit sa lahat ang talas ng pandinig. Narinig ko ang lahat ng mga bagay sa langit at sa lupa. Marami na akong napakinggan mula sa impiyerno/kasanaan. Paano ngayon ako matatawag na baliw? Makinig! Pagmasdan mo kung gaano kaigi – kung gaano kahinahon kong maisasalaysay sa iyo ang buong kuwento.



Mahirap sabihin kung paano sumagi sa aking wari’ng ganoong bagay; nguni’t nang tuluyan ko na itong maisaisip, hindi na nito ako nilubayan, mapaumaga man o mapagabi. Wala akong ni isang pakay; walang kahalong simbuyo ng damdamin. Natutunan ko nang mahalin ang matanda. Hindi niya ako kailanman ginawan ng masama, ni hindi rin nangyaring ininsulto niya ako. Hindi ko rin pinagnasahan ang kanyang ginto. Sa katunayan, palagay ko’y ang mata n’ya ang naging puno ng lahat! – oo, iyon nga! Isa sa kanyang mga mata ay kawangis ng sa isang buwitre – mapusyaw na asul na para bang nababalutan ng balat. Sa tuwing nakikita ko iyon, nanlalamig ang aking mga laman, at sa bawat antas ng panlalamig na ito, paunti-unti, nagpasya akong kitlan ng buhay ang matanda, nang sa gayo’y tuluyan ko nang maiwaksi sa aking isip ang matang iyon.



Ito ngayon ang aking tinutumbok. Pinararatangan mo akong baliw. Walang alam ang mga hibang. Ngunit nasilayan mo dapat ako. Kung gaano karunong kong isinagawa – nang may anong pag-iingat – at anong pagkilatis – at anong paggigilimhim – ang mga kilos kong ubod nang igi kong ibinalatkayo! Walang kapantay ang kagandahang loob kong ipinamalas sa matanda noong linggo bago ko siya pinaslang. At sa bawat hatinggabi, aking binuksan nang kay rahan ang kandado ng kaniyang pinto. At nang nakalikha na ako ng isang puwang na may sapat na laki ukol sa aking ulo, aking ipinasok ang isang parol na madilim, isang parol na piníd na piníd, nakapinid, nang walang sinag na maitanglaw, at saka ko pa lamang inilusot ang aking ulo. Iyo sanang hinalakhakan ang katusuhang aking angkin, kung namalas mo ang aking gawa! Akin itong ikinilos nang marahan – ubod nang rahan, nang hindi ko magambala ang tulog ng matanda. Isang oras ang lumipas bago ko tuluyang naipasok ang aking ulo at nasilayan ang pagkakahimbing ng ubanin. Ha! – makapagtataglay nga ba ng ganitong uri ng dunong ang isang hibang? Matapos, nang lubusan ko nang naipasok ang aking ulo sa silid, aking pagkaingat na hinubdan ang parol – lubos ko itong pinakaingatan (sapagkat umaalingit ang mga bisagra) – at akin itong hinubdan upang tanging isang napakanipis na sinag lamang ang tumanglaw sa matang-buwitre. Akin itong isinakatuparan sa loob ng pitong kay hahabang gabi – bawat gabi, sa pagsapit ng hatinggabi – ngunit tulog ang bawat matang aking naratnan; hindi ko maisakatuparan ang balak sapagkat hindi ako nasusuklam sa matanda, kundi sa kanyang Matang Lilo. At bawat umaga, sa pagsapit ng bukang liwayway, walang alinlangan kong pinasok ang kanyang silid, kinausap siya nang kay tapang, magalak na binanggit ang ngalan niya’t inusisa kung paano niya pinalipas ang gabi. Datapwat, mamarapatin kong tunay siyang makilatis kung napaghinalaan niyang gabi-gabi, sa pagpatak ng alas dose, aking nilolooban ang kanyang silid at minanmanan ang kanyang pagtulog.



Lubus-lubusan ang aking pag-alalay sa pagbukas ng pinto noong sumapit na ang ikawalong gabi. Higit na mabilis ang paggalaw ng mga kamay-sandali ng isang orasan kaysa sa aking angkin. Yaong gabing iyon ang kauna-unahang pagkakataong nadama ko ang abot ng aking kapangyarihan – ang aking kapantasan. Halos hindi ko napigilang mapawalan ang pakiramdam ng tagumpay. Isipin mong naruon ako, unti-unting binubuksan ang pinto, at ni hindi man lamang napananaginipan ng matanda ang mga kilos at balak kong lihim. Bahagya akong napaputak nito; narinig ako marahil ng matanda sapagkat bigla siyang gumalaw, tila nagulat, sa kanyang kama. Iyong ipagpapalagay na ako’y umurong – subali’t hindi. Sing-itim ng alkitran ang silid, bunga ng kadilimang nakasasakal, (pagkat nakapinid ang mga durungawan dulot ng takot sa pusakal), at dahil alam kong hindi niya makikita ang pagkakaawang ng pintuan, itinuloy ko ang marahan kong pagtulak dito.



Sinubokan kong sumilip, at noong sisindihan ko na ang gasera, nang dumulas ang aking hinlalaki sa lata nitong kandado, biglang bumangon ang matanda mula sa pagkakatulog at inungot ang tanong “Sino’ng nand’yan?”



Hindi ako nagpatinag mula sa aking pinaroroonan. Lumipas ang isa pang oras at ni isang bahagi ng aking katawa’y hindi ko ginalaw, ngunit hindi ko narinig na bumalik ang matanda sa pagkakahiga nito. Siya ay nakaupo pa rin sa kanyang kama, nakikinig – gaya ng gawain ko gabi-gabi, pinakikinggang mabuti ang mga huni ng mga salagubang sa mga pader.



Mayroong bahagyang ungol akong narinig – ungol ng sukdulang pagkalagim. Hindi ito isang ungol ng hapdi ni ng hinagpis – hindi! – ito ang mahinang himutok ng isang kaluluwang nag-uumapaw sa pagkasindak. Sa maraming gabi nang nagdaan, sa pagpatak ng hatinggabi, sa pagkahimbing ng daigdig, bumangon ito mula sa aking dibdib kasama ng karimarimarim nitong alingawngaw at pinaigting ang nakagugulumihanan kong mga kinatatakutan. Lubos ko itong kilala, sa pakiwari ko. Lubos kong kilala ang nadama ng matanda, at kinaawan ko ito, sa kabila ng bahagyang paghikbi ng aking kaluluwa. Alam kong noon pa siya nakahilatang gising, magmula nang marinig niya ang unang bahagyang ingay, nang gumalaw siya sa kama. Unti-unting nang umusbong ang ligalig sa kanyang puso mula noon. Sinubukan niyang isawalangbahala ang mga ito, ngunit hindi niya nagawa. Hindi niya masabi sa sariling – “Iyo’y tanging hangin sa pausukan – isa lamang dagang kumkaripas sa sahig,” o “kuliglig lamang iyong bahagyang napaawit.” Oo, sinubukan niyang paluwagin ang kanyang damdamin gamit ang mga pakiwaring ito; ngunit hindi niya magawang mapaniwalaan ang mga sapantahang iyon. Hindi, sapagkat pinasunod ni Kamatayan sa matanda ang anino niyang itim, at ngayon, naabot na’t binalot ng anino ang pakay nito. At ang dalamhating dala ng aninong hindi mabanaagan ang nagdulot sa kanyang madama – kahit na hindi niya ako nakita ni narinig – ang pagkakalugar ng aking ulo sa loob ng silid.



Sa kalaunan ng aking paghihintay, napag-pasyahan kong magbukas ng isang maliit na butas – isang sukdulan nang liit na butas sa lampara bago ko pa man marinig ang paghiga ng matanda. Kaya’t akin itong binuksan – hindi mo madadalumat kung gaano kapatago, patagong-patago – hanggang sa kalaunan, tanging isang malamlam na sinag, singnipis ng sapot ng gagamba, ang kumawag mula sa awang at ganap na tinanglawan ang matang-buwitre.



Nakamulat ang mata niyang iyon – mulat na mulat – at nagngingitngit ako sa galit habang pinagmamasdan ko iyon. Tinitigan ko iyon nang maigi – kulay bughaw na may kaunting kulimlim at talukbong pa rin ng karimarimarim na balat. Nangatog ang buo kong katawan dala ng kilabot; ngunit wala akong ibang nakita sa mukha o katawan ng matanda dahil nakasipat ang silahis ng gasera, na animo’y likas na inasinta, sa kasumpa-sumpang nitong mata.






At muli, hind ba’t sabi ko sa iyo na ang inaakalang mong kalokohan ay tunay ngang katalasan ng pandama? – ngayon, sasabihin ko, mayroong kulirong tunog na saglit na sumagi sa aking pandinig – parang tunog na likhat ng relos na inilikbit sa bulak. Kabisado ko rin ang tunog na iyon; ito ang pagtibok ng puso ng matanda. Lalong nagpuyos ang aking galit, sa paraan tulad ng pagpukaw sa tapang ng isang mandirigma ng isang barada.



Ganumpaman, ako pa ri’y nagtimpi at nanatiling tahimik. Halos hindi ako huminga. Hinawakan ko’t hindi pinagalaw ang parol. Sinubok ko kung gaano katagal kong mapananatiling matatag ang sinag sa mata. Habang lalong bumilis ang mala-impyernong pagpintig ng puso. Bumilis ito’t lumakas nang lumakas sa bawat saglit. Lubha malamang ang takot noon ng matanda! Lumakas ito, sa wari ko, sa bawat sandali: – talastas mo ba akong maigi? Nabanggit kong kabado ako: – at tunay nga. At ngayon, sa malagim na oras ng hatinggabi, sa gitna ng nakapanghihilakbot na katahimikan ng lumang bahay na iyon, ang kakatwang ingay na ito ang nagpasiklab sa di mapigilan kong galit. Ngunit, sa ilang karagdagang mga sandali, patuloy akong nagtimpi at nanatiling tuod. Ngunit patuloy na lumakas nang lumakas ang pagtibok! Tila puputok sa wari ko! At ngayon, dinakip ako ng isang panibagong pagkabahala – maririnig ang tunog ng kapitbahay! Dumating na ang panahon ng matanda! Kalakip ang isang malakas na hiyaw, aking binulatlat ang parol at lumundag papaloob ng silid. Isang beses – iisang beses lamang siya nakatili. Sa isang iglap, akin siyang hinatak papasahig saka hinila ang kamang mabigat paibabaw sa kanya. Umupo ako’t magalak na ngumiti matapos, sa kalayuang naabot ng nagtatagumpay na pakay. Ngunit maraming sandali pa rin ang ipinagpatuloy ng mahinang tunog ng pagtibok ng kanyang puso. Ngunit hindi ako nauyam dito; hindi ito maririnig sa kabilang panig ng mga dingding. Tumigil din ito, sa kalaunan. Yumao na ang matanda. Tinanggal ko ang kama at pinag-aralan ang bangkay. Oo, siya na’y bato, ‘simpatay ng bato. Aking ipinatong ang aking kamay sa kanyang puso at ipinanatili ito roon sa loob ng maraming sandali. Wala na itong tibok. Kasingpatay na ng mga bato ang matanda. Hindi na ako muling gagambalain ng kanyang mata.



Kung hibang pa rin ako sa iyong pananaw, magbabago ang iyong isip kapag akin nang inilarawan ang malapantas kong pag-iingat nang aking itago ang katawan. Nagmaliw ang gabi, at madali, ngunit tahimik akong kumilos. Unang una, kinatay ko ang bangkay. Pinugot ko ang ulo’t pinutol ang mga bisig at mga binti. Kumuha ako matapos ng tatlong tabla mula sa sahig ng silid, at iniimbak ang lahat sa pagitan ng mga kahoy. Ubod nang talino’t ubod nang dunong kong pinalitan matapos ang mga tabla na walang matang-tao – maging ang kanya – ang makakikitang may pagbabagong naganap. Walang kailangang hugasan – walang anumang uri ng mantsa – walang patak ng dugo o kung ano pa man. Lubha akong naging mapagmatyag ukol sa gayon. Sinalo ng isang palanggana ang lahat – ha! ha!



Nang mawakasan ko na ang gawaing ito, alas kwatro na – madilim pa rin gaya ng hatinggabi. Noong itunog ng batingaw ang paglipas ng isa pang oras, mayroong kumatok sa pinto. Pumanaog ako upang pagbuksan ang mga bisitang ito, at wala akong iniindang anuman – dahil ano ba ang kailangan kong ikatakot? Pumasok ang tatlong lalaki at malumanay na ipinakilala ang kanilang mga sarili bilang mga pulis. May narinig na tili ang kapitbahay noong kagabihan, at ang hinala nila’y mayroong nangyaring kahindik-hindik. Mayroon daw na nagsuplong ng kaalaman sa mga nakatataas at sila (ang mga pulis) ay ipinadala para alamin ang nangyari.



Napangiti ako dahil syempre, ano ba ang kailangan kong ipangamba? Tinanggap ko ang aking mga bisita. Ang narinig na tili, sabi ko, ay sa akin nang ako’y nanaginip. Iyong matanda, kuwento ko pa, ay wala rito sa bansa. Inilibot ko ang mga bisita sa bahay. Sabi ko’y hanapin nila anuman ang kailangan nila – na sila ay maghanap nang mabuti. Hindi nagtagal at itinuro ko na rin sa kanila ang silid ng matanda. Ipinakita ko sa kanila lahat ng kanyang yaman, nakatago, hindi kailanman ginalaw. Tuwang-tuwa at may panibulos, dinalhan ko sila ng mga mauupuan at iminungkahi sa kanila na dito muna magpahinga; habang ako, habang nalulugod sa aking tagumpay, ay umupo sa eksaktong lugar kung saan napapailalim ang bangkay ng aking biktima.



Panatag na ang mga pulis. Napapaniwala sila ng aking asal. Panatag na panatag ako. Umupo sila, at, habang magalak ko silang sinagot, nakipaghuntahan sila ukol sa mga usapin kong kilala. Ngunit bago magtagal, naramdaman ko ang sarili kong mamutla at ninais na sila na’y humayo. Sumakit ang aking ulo, tila may umuugong sa aking mga tenga: subalit nanatili silang nakaupo at nagsasalita. Luminaw nang higit pa ang pag-ugong: higit na malaya akong nakipag-usap, upang maiwaksi ang pakiramdam; subalit nagpatuloy ito at higit pang luminaw – hanggang sa kalaunan, namalayan kong hindi sa loob ng tenga ko nanggagaling ang ingay.



Hindi maipagkakailang lubos akong namutla; – ngunit lalong naging matatas ang aking pakikipag-usap gamit ang tinig kong tumaas. Ngunit lumakas ang ingay – at anong magagawa ko? Isa itong kulirong tunog – parang tunog na likhat ng relos na inilikbit sa bulak. Huminga akong hirap – subalit hindi ito narinig ni napansin ng mga pulis. Nakipag-usap ako nang mas mabilis – mas masigla; – ngunit dahan-dahang lumakas ang ingay. Tumayo ako, at nakipagtalo tungkol sa maliliit na bagay, sa isang mataas na tinig nang may kalakip na magagaslaw na kilos; – ngunit unti-unti pa ring lumakas ang pag-ugong. Bakit ba hindi sila yumao? Pamurutparito ako, nang may mabibigat na hakbang, tila pinopoot ng mga puna ng mga lalaki; – ngunit dahandahang lumakas ang pag-ugong. Diyos ko! Anong maaari kong gawin? Dumaldal ako – sumatsat – nagmura! Aking iniikot ang upuang akin lamang inupuan at ikinaskas ito sa kahoy na sahig; – ngunit sinapawan ng pag-ugong ang lahat at nagpatuloy sa paglakas. Dumagundong ito – lalong dumagundong – at lalo pang dumagundong!  At maaya pa ring nakipag-usap ang mga lalaki, at ngumiti. Maaari nga bang hindi nila ito narinig? Makapangyarihang Diyos! – hindi, hindi! Narinig nila! – naghihinala sila! – alam nila! – kanilang kinukutya ang aking lagim! – ito ang aking naisip, at patuloy na iniisip. Ngunit higit na maigi ang anumang pagdurusa liban dito! Kahit ano’y higit pang katiis-tiis sa pang-uuyam na ito! Hindi ko na kayang malasin ang mapapagpanggap na ngiting iyan! Naramdaman kong kailangan kong humiyaw kundi ako’y mamatay! – at ngayon – muli! – dinggin! Palakas! Nang palakas! Nang palakas! Nang palakas! –



“Mga buhong!” sigaw ko “Hindi na ako magpapanggap pa! Inaamin ko na! Gahakin niyo ang kahoy! Iyan, iyan – iyan ang pagtibok ng salahula niyang puso.”

Puso at Diwa, Bulaklak ng Dila

*Isang sanaysay na aking isinabak sa taunang patimpalak pang-Gawad Palanca, taong 2011.


Hindi bihirang maituring ang kasalukuyang kalinangang Pilipino bilang isang kalinangang sinipi mula sa kanluraning hulmahan, waring mga DVD, PS 3 at iba pang mga piniratang kasangkapang inilalako sa Greenhills. Hindi naman nga nalalayo ang ganitong paglalarawan sa kasalukuyang nagaganap sa ating kalinangan, lalo na sa mga lungsod. Makikita ang katotohanan nito sa mga gawi at hilig ng mga Pilipino – sa pagkain (kadalasang higit na sosyál ang turing sa mga banyagang potahe), sa mga palatuntunan at pelikulang pinanonood (sino nga ba sa panahong ito ang hindi pa nakapanood ng kahit isa man lang pelikula ng Harry Potter o nakarinig tungkol sa gLee?), musikang pinakikinggan (napakaraming nagkakagulo tungkol sa nalalapit ng konsiyerto ni Justin Bieber), at panitikang binabasa (hindi maikakailang higit na tinatangkilik ng mga Pilipino ang banyagang mga akda – mamamalas ito sa pagkakaroon ng napakaliliit na Filipinianang bahagi ng mga paaklatan sa kabila ng pagkakapook ng mga ito sa Pilipinas). Marahil napakaraming salamat ang ating kailangang ipaulan sa Kamalayang Kolonyal na namamayagpag sa ating bansa, sa tunay na pananampalataya ng karamihan sa atin – ang pagsamba ng Istateside.

Masama sa balat ang pagiging ubod nang puti; subali’t sa kabila nito, marami ang nagpupumilit magkulay-bangkay sapagka’t marungis at kasuklam-suklam daw ang kayumanggi, at malabathala ang puti. Ang ganitong walang-pasubaling pagpapakalunod sa anumang banyaga at halos kasing-walang-pasubaling pag-iwas sa katutubo ang nagbaro sa atin ng pagturing bilang mga Amerikanong hilaw na siya namang kinasasang-ayunan natin. Palagay kasi ng nakararami, mahihinog sila kapag pumuti, at natutong mag-Ingles.

Ayon kay Senador Loren Legarda, kailangan natin ng isang pangkalinangang pagbabangong-puri. Sang-ayon ako. Mahirap ikailang sa loob ng humigit kumulang na 450 taon, hinalinhan at patuloy na hinahalinhan ng mga “kasamba-sambang” banyagang dalumat ang mga bahagi ng ating katutubong kalinangan, at lalo pa itong nagaganap sa tulong ng pagsasapandaigdigan, at ang magiliw na paglusong ng Pilipinas sa daloy nito nang walang pagsasaalang-alang sa kamalayang taal nating nilulunod nito. Kaya’t pogi ang maputi, “taga-baryo” ang morena, at wala nang kundimang ipinanghaharana.

Panahon na upang ating sagipin ang kalinangang atin mula sa tuluyang paglaho nito. Paano ba naman, kahabaghabag na tunay ang kasalukuyang kalagayan ng ating kalinangan, lalo na pagdating sa wika. Sa Maynila, halimbawa, balarilang Tagalog na bihis Ingles ang itinuturing bilang tamang pananalita. Wala na raw kasing nagsasalita ng tuwid na Tagalog. Wirdo ang mga gagong ganoon. Kaya’t atin silang kantiyawan at pagtawanan.

Hindi ipinananaghoy ng karamihan ng mga Pilipino ang nagaganap na pagmaliw ng katutubo nating kalinangan – bibihira ang nababahalang nilalamon na tayo ng panganganluran. Kung ihahambing sa dami ng mga umaakap at magiliw na umiibig sa mga kampon ni Tiyo Samuél, salat ang Pilipinas sa mga nagmamalasakit sa ating kalinangan. Kakaunti na lamang ang nagtitiyagang linangin ang kalinangang pinababayaang matigang, at laksa-laksa ang sumasali sa cult ng cultured living. Sa lagay ng ating wika, halimbawa, iilan na lamang ang nagsisikap paunlarin ang kahabag-habag na antas na kakayahan ng marami, at tatak-nakaririwasa pa ngayon ang pagbubudbod ng mga salitang Ingles sa mga pangungusap – isang katotohanang labis kong ikinababahala at ikinalulumbay.

Katulad nga ng minsang binanggit ng aking dating guro sa Aghamtao sa kaniyang facebook, kung anong sikap ng ibang mga bansang mapanatili at maipagmalaki ang sariling kanila, ganoon naman ang pagsisikap ng mga Pilipinong talikuran ang mga ito. Habang mabagsik na ipinagtatanggol ng napakaraming mga pangkat at bansa ang kani-kanilang mga wika mula sa paglaho, mabagsik ding tinatalikuran ng maraming Pilipino ang paggamit sa kanilang sariling wika. Ayon nga sa iba kong kakilala, baki’t pa raw ba nila paghihirapang gumaling sa Tagalog o Filipino, kung dito lang sa bansa natin ito magagamit.

Nakasaad man sa ating Saligang Batas na dalawa ang ating pambansang wika – Filipino at Ingles – tanging Ingles lamang ang binibigyang-pansin at itinataguyod ng ating pamahalaan. Dahil balewala at sagabal sa pag-unlad ng ating bansa ang pagkatuto sa Filipino, ipinagpipilitan ng mga patakaran ng ating pamahalaan na magpakadalubhasa sa Ingles ang mga Pilipino. Maliban pa rito, isang wikang higit na dakila at mainam ang turing ng nakararami sa wikang Ingles; kaya’t kahit balu-baluktot ang at hirap sa Ingles, kailangan ito ang gamitin. Mapapansin ito sa ating mga mambabatas na kapag kinakapanayam, ipinagpipilitan ang kanilang Ingles, kaya’t hindi nila maipaliwanag nang malinaw ang ibig nilang sabihin. Sa Pilipinas kasi, kapag marunong kang mag-Ingles, Diyos ka.

Waring dumarami sa kasalukuyan ang mga Pilipinong Ingles ang kinagigisnang wika. Muling makikita rito ang higit na mababang pagtingin ng nakararami sa Filipino at ang kanilang pagtingala sa Ingles. Nakapanlulumo ang pagtinging ito ng mga Pilipino sa kanilang sariling wika, lalo na kung ihahambing sa pananaw ng ibang mga pangkat ng tao sa kanilang sari-sariling mga wika. Batay sa aking natuklasan sa internet, sa halip na hamakin at isaisantabi ng ibang mga bansa at/o pangkat ng tao ang kani-kanilang mga sariling wika, pinatatatag, ipinagbubunyi at pinahahalagahan nila ang mga ito. Isang magandang halimbawa ng bansang nagpapahalaga sa kanilang pansariling wika ay ang Rusiya, sapagka’t bagaman kinikilala ng kanilang pamahalaan ang halaga ng Ingles sa pandaigdigang pakikipag-ugnayan, mayroon silang batas na ipinagbabawal ang paggamit ng mga wikang iba sa Ruso sa mga kasangkapang pampatalastas upang mapanatili ang kanilang wika. Isa ring magandang halimbawa ng isang pangkat na nagpapahalaga sa kanilang wika ang mga Kurdo sa Turkiya. Pilit noong sinusupil ng pamahalaan ng Turkiya ang paggamit ng wikang Kurdo, subali’t dahil sa matinding pakikibaka ng mga Kurdo, dahan-dahan nang humihina ang pagtutol ng pamahalaan ng Turkiya laban sa paggamit ng wikang ito.

Sa aking panggagalugad sa mga forum na may kinalaman sa wika, at sa pook-sapot na youtube, nakita kong marami-rami ring mga banyaga ang nagtuturing sa Tagalog bilang isang magandang wika. Nakatutuwa mang matuklasang may mga banyagang nararahuyo sa ating wika, nakalulumbay din ito sapagka’t hindi pa Pilipino ang nagkaroon ng pagmamahal sa wika natin. Iilan lang din naman ang mga Pilipinong nagmamahal at may malasakit sa ating pambansang wika. Sa katunayan, napakarami kong kilalang halos hindi na nga makapagsalita ng Tagalog nang maayos, wala pa ring balak palaguin ang kanilang kakayahan dito. Mas nanaisin pa nga raw ng ilan na magpakatatas sa isang banyagang wika kaysa sa wika ng lupang sinilangan. Tama nga naman ang sinabi ng isang Amerikanong kawal na napanood ko sa isang video sa youtube – na ang ilang Pilipino ay hanggang dugo lang ang pagkapinoy, at mas Pilipino pa ang ilang mga banyaga kaysa sa kanila. Nakapagtataka nga naman, hindi ba, na kayang mahalin ng mga dayuhan ang kalinangan nating hindi magawang ibigin ng marami.

Tuwing makaririnig ako ng mga pangungusap na walang pakundangang pinaghahalo ang Tagalog at Ingles, kinikilabutan ako. At sa kasawiampalad, lalong dumadalas ang pagdalaw sa akin ng kilabot – isang kaganapang ibig ko sanang magbago. Nguni’t walang magbabago kung walang kikilos. Ayon nga kay Gat Mohandas Gandhi, marapatin mong maging ang pagbabagong ibig mong mamalas sa daigdig. Bagkus, naisip kong kung hindi ako mapanatag sa lagay ng dila ng mga Pilipinong sa kanilang pagkukumahog magdilang Kano’y humina sa pananagalog o sa wikang kinagisnan, habang nanatiling balubaluktot ang Ingles, baki’t di ko simulan sa ang nais kong pagbabagong maganap?

Tungo sa layuning ito, sinisikap kong gamitin ang tuwid na Tagalog sa karamihan ng aking pang-araw-araw na pakikisalamuha sa mga tao, madalas man akong mapuná hinggil dito. Dahil dito, madalas napapatawá ang mga binibilhan ko ng load sa selepono. Subali’t nagugulat sila tuwing bibili ako ng “dalawampu’t limang” pisong load sa halip na “twenty-five.” Higit pa rito, alam man ng karamihan sa aking mga kaibigan ang tungkol sa isinusulong kong adhikain, madalas pa rin silang natatawa at nagugulantang kapag ako’y nagsasalita. Sadyang “weird” lamang daw na makarinig ng isang taong bihira maghalo ng Ingles sa kaniyang mga pangungusap. Lalo pa raw malabong isina-Tagalog ko ang aking mga account sa mga pook-sapot ng Facebook at WordPress.

Nakahihiya man minsang matitigan nang kakaiba ng, hindi ako nagpapatinag sa adhikain kong isinusulong. Madalas ko kasing isinasaisip na kung nagagawa ng ibang mga bansa at pangkat ng taong itaguyod ang kani-kanilang kalinangan at wika sa harap ng higit na mapapanganib na banta, baki’t ako magpapapigil sa tawa ng kapwa ko Pilipino?

Ayon sa Hunang Sapir-Whorf, isa sa malalaking huna sa larangan ng aghamwika, nakapaloob sa wika ang kamalayan ng isang kalinangan. Bagkus, sa pamamagitan ng pagsulong sa sariling wika, itinataguyod din ang sariling kalinangan – isang katotohanang tinanggap na ng maraming bansa. At gaya ng makikita natin sa mga bansang mauunlad, gaya ng bansang Hapon, Tsina at Pransiya, hindi matatawaran ang halaga ng isang natatanging kalinangan.

Madalas tukuyin ang internet bilang isa sa mga pangunahing daluyang ginagamit ng mga Kanluraning dalumat upang makapasok sa kamalayang Pilipino. Subali’t para sa akin, iba ang naging dulot ng internet. Dito lumago ang aking pagkahumaling sa kalinangan ng Pilipinas, lalo na sa wika. Dito ko rin natutunang sa huli, isa sa mga pangunahing kailangan nating matutunan mula sa ibang mga bansa ay ang ipaglaban ang ating kalinangan, nang hindi tayo tuluyang malunod sa agos ng daigdig, at hindi natin mabitawan ang tunay na diwa ng pagka-Pilipino. Dahil sino pa nga ba ang makapagpapanatili ng ating kalinangan, kundi tayo-tayo lang din?

At sa totoo lang, ayoko nang ituring bilang hilaw na Kano. Ang ibig ko, maging tunay na Pilipino.

Hoy, Pinoy ako. May agimat ang dugo ko

Paunang Salita

Isang salin ng paunang salitâ mula sa “Ng Pag-ibig at Ibang Demonyo” ni Gabriél García Marquéz.


Hindî puspós ng mahahalagáng balità ang ika-26 na araw ng Oktubre, taong 1949. Winakasan ng Maestrong Clemente Manuel Zabala, ang punong patnugot ng pahayagang kinatutunan ko ng wastóng pagkamamamahayg, an gaming pang-umagang pagpupulong sa pamamagitan ng dalawa o tatlong mungkahing daniw. Hindi siya nagtakda ng mga kuwentong tumpak sa sinumang manunulat. Pagkalipas ng ilang minute, ipinahatid sa kaniya sa pamamagitan ng hatinig na inaawas na ang mga libingan sa Lumang Kumbento ni Santa Clara, at nang halos walang pagkamahilingin, sinabi sa aking:

“Dumaan ka roon, at tingnan mo kung may salaysay kang mahahalaw.”

Ipagbibili noon ang makasaysayang kumbento ng mga madreang Clarissana na ginawang pagamutan isang dantaon na ang nakararaan at papalitan ng isang panuluyang uring-rurok. Ipinaubaya ng dahan-dahang pag-guho ng bubong nito ang kapilya sa mga hagupit ng kalikasan, subali’t tatlong salinlahi pa rin ng mga Obispo, abesa at iba pang mga katauhang kapita-pitagan ang nangakalibing doon. Unang hakbang ang awasin ang puntod, ipaubaya ang mga labi sa kanino mang aangkin sa kanila, at ibaon ang mga matitira sa iisang libingan.

Kinagulatan ko ang kabalbalan ng pamamaraan. Binuksan ng mga manggagawa ang mga puntod sa pamamagitan ng mga píko at pandaras, inilabas ang nangabubulok na kabaong na nangagkagutay-gutay sa hamak na pagkausog at inihiwalay ang mga buto mula sa nangagkukumpulang alikabok, retaso at buhol-buhol na buhok. Lalong mahigit ang naging katayuan ng patay, lalo ring mahirap ang trabaho nitong handog sapagka kinailangan ng mga manggagawang halukayin ang mga labî at kalaykayin ang kalat nang ubod nang ingat upang mabawi ang nangagmamahalang bato at mga piraso ng ginto at pilak.

Sinipi ng punong manggagawa ang lahat ng kaalamang nakalagay sa bawat bato sa isang kuwaderno, isinaayos ang mga buto sa katangi-tanging mga talaksan at naglagay ng mga piraso ng papel na may pangalan sa ibabaw ng bawat punsô upang panatilihin silang magkakahiwalay. Kaya’t isang mahabang hanay ng nangakatalaksang butong hinahagupit ng mabangis na araw ng Oktubre  na bumubuhos sa loob sa pamamagitan ng mga siwang sa bubong, na walang mga pagkakakilanlan maliban sa isang pangalang nakasulat sa isang piraso ng papel ang una kong nakita nang nasok ako sa dalanginan. At ngayon, halos kalahating dantaon na ang nakalilipas, nararamdaman ko pa rin ang pagkalitong idinulot sa akin noong kahindik-hindik na katibayang iyon sa nakagagaping pag-usad ng mga taón.

Naroon, sa piling ng marami pang iba, ang isang birrey ng Peru at ang lihim niyang mangingibig; si Don Toribio Caceres y Virtudes, Obispo ng parokyang iyon; ilan sa mga abesa ng kumbento, kabilang na si Madre Josefa Miranda; at ang bihasa sa sining na si Don Cristobal de Eraso na naglaan ng kalahati ng kaniyang buhay sa paggawa ng mga kisameng pinatatag. Pininiran ang isang puntod ng bato ng pangalawang Marques de Casalduero, si Don Ygnacio de Alfaro y Dueñas nguni’t natuklasang wala itong laman nang ito’y binuksan; hindi ito kailanman nagamit. Subali’t mayroon ding sariling bato ang mga labi ng kaniyang markesa, si Doña Olalla de Mendoza, sa katabing puntod. Hindi ito binigyang-halaga ng punong manggagawa – hindi kakatwâ para sa isang maharlikang isinilang sa Amerikang maghanda ng sariling libingan nguni’t mailibing naman sa iba.

Nakahimlay ang kabigla-bigla sa ikatlong nitso ng dambanang mattas, sa panig kung saan itinatago ang mga ebangheliyo. Nabasag ang bato sa unang hambalas ng pandaras, at isang ilog ng buhay na buhok na nagniningning sa kulay ng tanso ang umapaw mula rito. Sinubok ng punong manggagawa, sa tulong ng iba pang mga manggagagawa, na mailabas nang husto ang lahat ng buhok, subali habang parami nang parami ang kanilang nailalabas, lalo itong nagmimistulang mahaba at malago, hanggang sa wakas ay lumitaw na rin ang mga huling hiblang nangakadikit pa rin sa bungo ng isang batang babae. Wala nang ibang nalabi sa nitso maliban sa iilang nangakakalat na buto, at sa binihisang batong nilusaw ng salitra, tanging isang pangalan lamang na walang apelyido ang kauna-unawa: Sierva Maria de Todos Los Angeles. Habang nakalatag sa sahig, dalawampu’t dalawang metro at labing-isang sentimetro ang haba ng mabining buhok.

Ipinaliwanag ng punong manggagawang tuod na humahaba ang buhok ng tao sa biliis na isang sentimetro bawat buwan pagkamatay, at tila maiging sukat ng dalawang daang taon ang dalawampu’t dalawang metro. Sa kabilang dako naman, hindi ko ipinagpalagay na isang hamak na kaso ito sapagka’t noong bata pa ako, isinaysay sa akin ng aking lola ang alamat ng isang markesang maliit at labindalawang taong gulang na may buhok na nakalaylay sa kaniyang likuran, waring trahe de boda, na namatay dulot ng rabis mula sa kagat ng aso, at tiningala ng mga bayan sa baybayin ng Karibyan buhat ng mga himalang kaniyang isinagawa. Ang kaisipang maaaring kaniya ang libingan ang balitang aking inulat sa araw na iyon at ang pinagmulan ng aklat na ito.



“Nganong kinahanglan man i-sangyaw sa mga Kristiyanos ang Ginoo? Dayag man unta ang Dios sa kinaiyahan. Nganong dili nalang kaplagan ang Dios sa kinaiyahan?”

“Baki’t kailangan pang ipangaral ng mga Kristiyano ang Poong May Kapal, habang dama naman ang Diyos sa sangnilikha? Baki’t hindi na lang hayaang iparamdam ng kalikhaan ang Diyos sa atin?

Malamlam na dinampian ng mapuputlang sinag ng buwan ang kaniyang balat sa kaniyang paghakbang. Kinumutan ng kahel ng nagbabagang liyab na kaniya at kanilang pinaiikutan ang gabing binawasan ng dilim. Naglalaro ang anino’t liwanag sa kaniyang mukhang maaliwalas, kawangis ng sariwang simoy ng hanging kaniyang isinasakilos, sa pagkutitap ng banaag. Banayad at paalun-alon sa tanglaw ng nag-aantitilaw na liwanag ng apoy ang kaniyang sayaw – umaagos, waring dahong marahang inilulan ng banayad na simoy mula sa pinagsibulan patungo sa lupa. Gayon ang daloy ng kaniyang nangakadipang bisig at nangakaunat na kamay, kawangis ng hanging tinutularan at kasaliw ng dalisay niyang tinig na malahuni’t nakapangingilabot sa alindog – ang karampatang pamamanikluhod sa mga anito. Nakapikit siya sa kaniyang tauspuso’t masimbuyong alay sa sangnilikha, na siyang inilapat sa himig ng mga panugtog – ang paghuni ng mga tumpong, ang pag-ugong ng mga tambol, ang pagdighay ng mga palakang-lilok – na kaisa ng kalikasan. Alay ito sa kapaligirang nagbibigaybuhay, isang pasasalamat sa hininga’t kinanan, isang pagkilala sa kais’han ng tao at ng buong sandaigdigan. Sa kalangitang tinabingan ng gabi, nagmamasid ang mga bathala, habang sumusulyap naman sa lupang ibabaw ang mga anitong binabanal. At sila’y nangakangiti.

Ang kaisahan ng tao at ng kaniyang kapaligiran ang isa sa mga pangunahing isinasagisag ng babaylan. Bilang tinig ng mga anito sa mga barangay, at bilang tagapagtaguyod ng kalinangan, pinanatiling buhay ng mga babaylan ang paniniwalang kaisa ng tao ang kalikasan. Mainam isipin na isinadiwa ng mga sinaunang Pilipino ang kanilang pag-unawa sa ugnayan ng tao at ng kaniyang kapaligiran – na tunay ngang sinusuklian ng kalikasan ang anumang gawin ng tao rito.

Dahil mahalaga ang turing ng tao sa kaniyang kapaligiran, may pagpitagan siya dito, ‘ika nga. Sa pamamagitan ng mga babaylan, bilang mga tulay ng mga pangkaraniwang tao sa mga anito, naipanatili ang kamalayang ito, na siyang sinira naman ng mga Kanluranin sa kanilang pagdating. Sinasabing makikita sa mga batas at patakaran ng isang lipunan o pangkat ng tao ang mga pinahahalagahan ng mga kasapi nito. Datapuwa’t dahil may mga batas ang mga sinaunang Pilipino laban sa mga gawaing nagdudulot ng kapahamakan sa kanilang kapaligiran, masasabi nating lubusang pinahalagahan ng mga sinaunang Pilipino ang kalikasan, na maikakawíng sa kanilang pananampalatayang kinikilala ang kamay/katauhan/diwa ng Diyos sa lahat ng kinapal. Makikita rin sa kanilang sining tulad ng sa mga sayaw, awitin at tugtuging gumagaya sa mga kilos at tunog na matatagpuan sa kalikasan, maging sa arkitektura ng mga bahay na “humihinga,” kung ilarawan, ang pilosopiyang kumikilala sa kaisahan ng tao at ng kaniyang kapaligiran.

Nawala na ang pagtanaw na ito sa maraming bahagi ng Pilipinas sa pagdating ng mga Kanluranin. Napalitan ang dating pilosopiya ng materyalismo at pagkamakapuhunan na inihasik ng mga dayuhang mananakop. Sa halip na mamuhay nang nakikiisa sa kalikasan, tinatanaw na ngayon ng nakararaming mga Pilipino ang kalikasan bilang hamak na kasangkapan tungo sa agimatin o pang-ekonomiko na pag-unlad. Sabi nga ng isang Bagobong baylan, ihinihiwalay daw kasi ng mga Kristiyano ang Diyos sa kalikasan kaya nila nagagawang busabusin ito. Tama nga naman. Hindi na nakikilala o kinikilala ng maraming tao ang kamay ng Diyos sa kalikasan. Datapwa’t, patuloy na nakakalbo ang mga bundok, patuloy na sinasagasaan ang mga kakahuyan para sa mga nayong mapangbukod, at patuloy na sinasakal ang tubig at hangin; patuloy nating ginugunaw ang daigdig. Dahil nawala na ang diwa ng banal sa kalikasan, wala na rin ang pagpitagan dito – tanging tao ang tinatanaw bilang mahalaga; ang lahat ay para lamang sa kapakanan nila.

Sa pamamagitan ng paghihiwalay ng tao ng kaniyang sarili at mga pinahahalagahan, tulad ng mga dalumat na banal, mula sa kaniyang kapaligiran, minumura niya ang kalikasan. Minumura, kaya nagagawang yurakan.

Higit pa rito, makikita ring may pagkakahawig sa sinaunang pilosopiya natin ang mga dalumat na matatagpuan sa ibang mga kalinangang Asiyano. Nakapanghihinayang nga lamang na sa halip na kilalanin, palakasin at pahalagahan ang ating kaugnayan sa makulay na Silanganing kalinangan ng Asiya, ang mga manlulupig’y patuloy pa rin nating dinadakila.

Namaste. Kinikilala ko ang bathala sa’yo.

Aba, poon. Ang diwang banal ay di lamang sa tao.


Maraming nagsasabing walang natatanging kalinangan at pagkakakilanlan ang Pilipinas, na  nakakawíng at kahawig na kahawig ng mga Kanluraning kalinangan ang kalinangang Pilipinong palasak. Hindi man ito lubus-lubusang totoo, nagtataglay pa rin ito ng ilang butil ng katotohanan. Hindi man iisa ang kalinangang Pilipino’t Amerikano, papalapit nang papalapit dito sa kanila anyo ng ating kalinangan, lalo na ng maririwasang papalabas ang pagtanaw. At dahil kadalasang ang maririwasa ang nagtatakda ng tatangkiliking kalinangan ng nakararami, lalong kumakalat ang kamalayang Kanluranin, na lalo pang naisusulong ng matinding pagpapahalaga ng lipunan sa paggamit ng wikang Ingles. Hindi katakataka kung balang araw, ganap nang magkatotoo ang hulagway ng bansag sa mga Pilipino bilang mga brown American.

Mula pa lamang noong sakupin tayo ng mga Espanyol at kanilang idinildil sa buhay ng mga katutubo ang kanilang sariling anyo ng kabihasnan, nanganluran na ang kalinangang Pilipino. Halos ganap nang kinalimutan at naglaho sa likod ng tabing ng panahon at maling mga paratang ang dating dinadakilang babaylan kasama ng kalinanga’t mga paniniwalang isinagisag ng mga ito. Tunay ngang napakababa na ng dating mataas na pagturing sa mga babaylan – ang dating mga dakilang tagapayo, ngayo’y mga mangmang na’t pagano. Mula sa likod ng tabing ng maling pakiwari, padungaw-dungaw na lamang sa daigdig ang dating kapangyarihang angkin ng mga babaylan – bihira na kung sumulyap at masulyapan sa ating kapuluan – nagtatago sa balatkayo ng panghihilot, pamahiin, at ibang hikmat na lihim.

Subali’t kailangan din nating kilalanin na mayroon pa ring mga babaylan sa kasalukuyang panahon, at dakila pa rin ang kanilang mga diwa, sinlakas ng sa noong araw, higit sa 400 taon na ang nakalilipas. Isinasagisag ng mga makabagong babaylang ito ang pangangailangan nating muling tanawin ang kalinangang ating naiwan at nakalimutan upang ating makilala ang ating pinagmula’t kung sino ba talaga tayo. Isinasagisag ng mga babaylang ito ang ilang mga piraso ng katutubong kalinangang nakaligtas mula sa sigwa ng pandurustang Kanluranin, at ang pag-asa ng pagbabagong maaaring idulot ng mga ito. Kung ating tatanawin ang nakaraan sa tulong ng mga babaylang nakapamumuhay sa pangkasalukuyang panahon, at maisapanaho’t magamit ang mga dalumat na gumabay sa ating mga ninuno, mapahihinto na natin, marahil, ang patuloy nating pagkalunod sa mga alon ng pagsasapandaigdigan, at marahil atin pang maiadya ang kalikasan nating kawawa.

Isa sa mga pangunahing katangian ng sinaunang kalinangang ito ang pagbibigay halaga sa pagkakapantay-pantay. Lingid sa kaalaman ng nakararami, hindi parating magkaiba ang turing ng lipunang Pilipino sa mga lalaki’t babae – patas ang dalawang ito sa mata ng lipunan, at may mga pagkakataon pang hinihigtan ng babae ang lalaki sa kapangyarihang taglay, na siyang tinamasa noon ng mga babaylan. Isa sa mga pinakamahahalagang tauhan sa sinaunang barangay ang babaylan; ang babaylan ang pinuno ng barangay sa pananampalataya at ang uring babaylan ang kadalasang namumuno sa pag-aanito o pagsamba ng barangay. Sila rin ang namahala sa pag-unawa ng mga pangitain maging sa pagpapaanak ng kaniyang mga kababayan at panggagamot sa kanila.

Napakamakapangyarihan ng kababaihan sa sinaunang Pilipinas. Una, walang mga pagtatakda at pagbabawal hinggil sa kanilang maaaring hanapbuhay. Sa katunayan, sila pa madalas ang nangunguna sa pagtatayo ng mga negosiyo. Higit pa rito, maaari rin silang magbuhat ng sandata, maging mandirigma at mamuno ng mga pamayanan, waring si Dayang Urduja ng Pangasinan (na tunay ngang nabuhay, ayon sa pagsusuri ni Gat Jose Rizal). Pinahahalagahan din ang kanilang mga pananaw at kaibigán – maaari nilang tanggihan ang alok ng kasal at maaari rin nilang hiwalayan ang kanilang napangasawa kung hindi sila nasisiyahan sa kanilang pagsasama. Noong araw, maaaring gamitin ang kakulangan sa pakikipagtalik bilang isang salik ng hiwalayan; maaaring hiwalayan ng isang babae ang kaniyang asawa kung hindi nito natutugunan ang kaniyang pangkatawang pangangailangan. Pagdating naman sa hiwalayan, pantay ang naging pagkakahati sa ariarian ng mag-asawa.

Nabago lamang ang pantay na pagtingin sa lalaki’t babae noong dumating ang mga Espanyol sa ating bansa. Tangan-tangan ang makalalaking pananampalataya’t kalakaran ng pamumuhay, binakuran ng mga dayuhan ang kakayahan ng kababaihan. Dahil hindi matanggap ng kanilang kanluraning pananaw na maaaring mabuhay nang magkapantay ang babae’t lalaki, ginamit nila ang kanilang mapanlupig na kapangyarihan upang wasakin ang isang pamamaraan ng pamumuhay na kinagisnan ng mga Pilipino. Hindi na maaaring humawak ng sandata o magtatag ng mga negosiyo ang kababaihan, ni makipaghiwalay sa kanilang mga asawa kung di na nila naiibigan. Ninakawan ng tinig ng mga dayuhan ang ating kababaihan at sapilitang isinilid sa loob ng mga bahay upang manatiling nakayuko sa pamamatnubay ng kanilang mga mananakop.

Sa kasalukuyan muling lumulutang ang kahalagahan ng mga babae sa lipunan, at nabibigyan na silang muli ng tinig at kapangyarihan – isang alingawngaw ng nakaraang patas ang turing sa lalaki’t babae. Nakadadalawang pangulo nang babae ang ating kapuluan, at pangkaraniwan nang naghahanapbuhay ang mga ina, kapara ng kanilang mga asawa. Malakas din ang kanilang tinig sa mga kilusan at kapisanan, gaya ng Gabriela at KABUDAGAN sa Mindanao. Sa kalawakan ng ating bansa, dahan-dahang gumagapang ang kalakarang panlipunan tungo sa matandang dalumat ng pagkakapantay-pantay. Subali’t kailangan nating maunawaan na hindi nawala ang ganitong kalakaran sa lahat ng pamayanan sa Pilipinas, at tanging sa karamihan lamang. Sa Mindanaw, halimbawa, maraming mga babaylan ang namumuno sa mga kilusang tumututol sa panghihimasok ng mga galamay ng pamahalaan, gaya ng sandatahang lakas na sinusubok na sapilitang isangkot sa kanilang mga gawa ang mga lumad, sa kanilang mapaya-payapang pamumuhay.

Higit pa rito, isinasagisag din ng babaylan, sa kasalukuyan ang pagbangon at pagtaguyod ng pansariling kapakanan at kapangyarihan ng mga api at isinasaisantabi. Sa mahabang panahon, mababa ang paningin ng nakalalaking lipunan sa mga tingurian nilang baklâ. Madalas sila noong ituring na kahihiyan sa mga mag-anak, at talagang gagawin ng mga makistang ama’t kuya’ng lahat upang patuwirin ang sa wari nila’y baluktot. Bawal magkilos ni magdamit babae. Nguni’t bago pa man naitaguyod ang isang kalinangang tumutuligsa sa gayong gawi, tanggap na, bagaman hindi palasak, ang pagpapakababae ng ilang kalalakihan upang magampanan ang papel ng isang babaylan. Sa gayong bahagi ng kasaysayan, marahil, hinalaw ng isang kapisanan ng mga bakla, na may mga kasaping babae, ang kanilang pangalan. Isa ngayon sa mga pinakakilala at pinakamatunog na samahang nagtataguyod ng kapakanan at karapatang pambakla ang UP Babaylan.

Sa makabagong panahon, bagaman umiiral pa rin ang hindi pantay na pagtanaw sa Kristiyano’t di Kristiyano, at, bagaman hindi na lubusang palasak, sa babae’t lalaki, hindi na dapat manatiling nakakahon sa dalumat ng pagiging pinunong pampananampalatayang pagano ang mga babaylan. Dapat nating tingnan kung paano nila isinasagisag ang mga bagay na dating pinahalagahan at dapat muling pahalagahan ng ating lipunan kagaya ng pagkakapantay-pantay at pagpitagan sa kalikasan. At gaya ng paghulagpos na ginagawa ng dalumat ng babaylan sa mababang pagtinging itinakda ng kapangyarihang kolonyal sa mga ito, atin din dapat mahulagpusan ang kahong kinasisiliran ng ating kalinangan.

Ating kilalanin ang ginintuan nating nakaraan.

Ito ang kadakilaan ng babaeng lakan.